Op de heuvels van Rio de Janeiro ligt Morro da Providência, een wijk die bestaat uit smalle steegjes, kleurrijke muurschilderingen en een wirwar aan elektriciteitsdraden. Tussen enkele erfgoedgebouwen staan huizen die door de inwoners zelf zijn gebouwd, variërend in luxe. Lang niet alle huizen zijn in vervallen staat, benadrukt Luiz (23), die hier in een relatief groot huis woont.
Morro da Providência, letterlijk ‘Heuvel van Voorzienigheid’, wordt ook wel Brazilië’s eerste favela genoemd. Dat wil zeggen een dichtbevolkte, informele nederzetting. Deze noordelijke wijk verschilt nogal van de zuidelijke zone van Rio, waar Luiz aan de federale universiteit muziek studeert. Het grootste verschil: in het zuiden is de overheid de baas, hier in Morro da Providência niet.
Dat merken inwoners ook, zegt Luiz. “In het dagelijks leven kom je vaak situaties tegen waarvoor een gewoon mens de politie zou bellen, bijvoorbeeld criminelen gewapend met geweren, kogelvrije vesten, portofoons en granaten. Maar omdat je in een favela woont, kan dat niet. De politie komt zelf de wijk niet in, omdat het een risicogebied is”, vertelt hij in een WhatsApp-gesprek in het Portugees.
Gegijzeld door de drugshandel
Het ‘risico’ komt van twee parallelle machten die de favela in hun greep hebben: drugskartels en milities. Drugskartels coördineren de drugshandel, maar hun rol is complexer. Met speelgoed, medicijnen en zelfs de aanleg van sportvelden proberen zij de steun van inwoners te krijgen. Milities zijn groepen voormalige of corrupte wetshandhavers, zoals politieagenten en gevangenisbewaarders. Met geweld en afpersing oefenen zij controle uit en proberen zij regio’s over te nemen van de drugskartels.
De overheid probeert deze omvangrijke georganiseerde misdaad aan te pakken met hardhandig optreden en grootschalige politieoperaties. Maar vaak worden onschuldige favelabewoners slachtoffer van, zegt Luiz. “Zelfs op school en op straat is het niet veilig. Ook binnenshuis niet, want kogels kunnen door de bakstenen muren breken.”
Een voorbeeld is een politieoperatie die eerder dit jaar plaatsvond in Penha, een andere favela in Rio. Van ’s ochtends tot in de middag voerde de politie een grootschalige politieoperatie uit. Rond het middaguur riep het stadsbestuur de noodtoestand uit, waarop scholen, banken, winkels en universiteiten hun deuren sloten. De drugsbende zette bussen in brand, waardoor mensen niet naar huis konden. In een paar uur kwamen die dag 122 mensen om, waaronder politieagenten, drugsdealers en onschuldige bewoners.
Deivison Amaral (45), hoogleraar Braziliaanse geschiedenis aan de universiteit van Rio de Janeiro, herinnert zich de politie-interventie. “Politieoperaties in deze gebieden lijken vaak op militaire operaties, en maar al te vaak komen er onschuldige mensen bij om het leven”, laat hij schriftelijk weten.
Kruisbestuiving in de gevangenissen
Morro da Providência was niet altijd in handen van drugscriminelen. Het type georganiseerde misdaad ontstond pas aan het eind van de jaren zeventig, tijdens de militaire dictatuur. Toen kwamen in Braziliaanse gevangenissen politieke gevangenen en gewone criminelen met elkaar in contact. Zo ontstond op het eiland Ilha Grande, vlak bij Rio, de criminele organisatie Comando Vermelho, het ‘Rode Commando’. Dit nieuwe kartel bezette Morro da Providência om van daaruit hun drugshandel te coördineren. Omdat de heuvelwijk informeel en moeilijk bereikbaar was, konden de drugs makkelijk worden verstopt, legt Amaral uit. “Sommige favela’s veranderden in feite in criminele hoofdkwartieren.”
Afgelopen maand werd de centrumlinkse president Lula da Silva opnieuw tot president verkozen. Wat kan hij doen om de favela’s terug te winnen? Hoewel Lula investeert in sociale programma’s voor arme inwoners, heeft hij niet de volledige verantwoordelijkheid voor de veiligheid. Het openbare veiligheidssysteem van Brazilië is gedecentraliseerd, oftewel: de verantwoordelijkheid ligt bij de deelstaten en gemeenten, vertelt Amaral. “Dit heeft het optreden van de landelijke overheid en het presidentschap altijd beperkt.”
Toch probeert Lula hier verandering in te brengen. Vlak na zijn herverkiezing diende hij een grondwetswijziging in die de landelijke overheid in staat moet stellen om direct op te treden in deelstaten en dus ook in favela’s. Het voorstel werd goedgekeurd, maar moet nog worden geïmplementeerd. Het blijft dus onduidelijk of dit tot verbeteringen zal leiden, aldus Amaral.
Kansen voor jongeren
Wat volgens Amaral beter zou werken dan hardhandig optreden, is het aanpakken van de sociale ongelijkheid in Brazilië. “Criminele organisaties en milities lokken jongeren door hen een ‘gemakkelijke’ toekomst via de misdaad aan te bieden. De beste manier om dat te bestrijden is door kansen te bieden met onderwijs, gezondheidszorg, initiatieven om banen te creëren en andere sociale programma’s.”
Volgens Luiz is het gebrek aan voorzieningen de oorzaak van de chaos waar de georganiseerde misdaad van profiteert en haar macht op baseert. Investeringen zullen volgens hem zeker helpen, maar toch maakt de twintiger zich zorgen: “Ons Huis van Afgevaardigden en onze Senaat zijn extreemrechts. Ik zie niet echt een uitweg. Nu moeten wij de komende jaren vaker de straat op gaan.”
* Luiz is een gefingeerde naam. Zijn echte naam is bekend bij de redactie.
Eindredactie door Amelia Veldhuis
