Activist Mustafa weet van jongs af aan hoe het is om in de minderheid te zijn. Hij is geboren in een klein dorp in het noordwesten van Iran, en als etnisch Azerbeidjaanse Iraniër behoort hij tot een minderheidsgroep in het land. Mustafa beschrijft zijn jeugd in Iran als “een bewustwordingsproces van de diepe marginalisatie van Azerbeidzjanen en andere minderheden door de staat”. “Met de jaren kwam ik erachter dat alle elementen van mijn cultuur uit de taal- en geschiedenisboeken zijn gewist,” zo stelt hij. “In films, boeken en op TV zag ik Azerbeidzjanen alleen als het mikpunt van spot.”
‘Activisme in Iran komt altijd met een prijs’
De opvatting dat in Iran alleen Perzen wonen is volgens hem “een van de hardnekkigste misconcepties in het Westerse denken over Iran”. In werkelijkheid is Iran altijd een multireligieuze en meertalige plek geweest, aldus Mustafa. “Perzen vormen een meerderheid, maar er zijn schattingen dat de vele minderheidsgroepen, waaronder de Azerbeidzjanen, ongeveer de helft van de bevolking uitmaken. Het probleem is dat de Iraanse grondwet alleen het Perzisch als officiële taal en identiteit erkent.”
Mustafa beschrijft een overheid die etnische minderheden structureel uitsluit van de politiek en economie, en daarbij grote druk op hen uitoefent om te assimileren aan de Perzische identiteit. Hij voelde zich geregeld “vernederd”, zoals op zijn eerste basisschooldag. “De leraar vroeg mij om ten overstaan van de klas een gedicht voor te lezen,” memoreert Mustafa. “Vervolgens lachte hij mij openlijk uit omdat ik een Azerbeidzjaans gedicht had voorgedragen en in mijn eigen taal had gesproken.”
Deze ervaringen maakten dat Mustafa als jongvolwassene betrokken raakte bij verschillende sociale bewegingen die zich inzetten voor gelijkheid en rechtvaardigheid in Iran. In een land waar demonstraties regelmatig met geweld worden neergeslagen en demonstranten worden gecensureerd, is het lastig een beeld te vormen van hoe activisme in Iran in zijn werk gaat. Mustafa is vanwege veiligheidsoverwegingen een gefingeerde naam, zijn naam is bekend bij de redactie; desondanks wilde hij graag zijn verhaal doen om een stem te geven aan de strijd tegen marginalisatie in Iran.
Hoe werkt activisme in een autoritaire staat precies? Hoe weet je wat je wel en niet kan doen als actievoerder?
“De risico’s verschillen per onderwerp en vorm van protest. Bovendien hangt het gevaar van geweld en vervolging sterk af van de mate waarin een bepaalde actie door de overheid wordt gezien als een bedreiging voor het systeem. In Iran bestaat de mogelijkheid om te demonstreren en er wordt veel gedemonstreerd, maar er is tegelijkertijd sprake van een dunne lijn tussen wat wel en niet veilig is. Daarbij verandert die lijn constant, waardoor risico’s moeilijk in te schatten zijn. Daarom hebben protestbewegingen geleerd om zichzelf continu te bekijken door de ogen van de overheid, en hun strategieën aan te passen aan de veranderende veiligheidssituatie.”
‘Ik werd onder druk gezet om een document te ondertekenen, waarmee ik ten onrechte schuld zou bekennen aan spionage’
“Op een gegeven moment besloot de Azerbeidjaanse studentenbeweging bijvoorbeeld te protesteren door middel van sit-ins. We gingen zitten voor de universiteit en hielden alleen spandoeken omhoog met teksten als ‘Erken mijn cultuur’ of ‘Erken vrouwenrechten’, en bleven stil. Dat was op dat moment de manier om onze zorgen publiekelijk kenbaar te maken. Dat neemt niet weg dat het uiten van kritiek op de overheid altijd gevaarlijk blijft. De kans bestaat altijd dat je gearresteerd wordt, ook als je niet demonstreert.”
Kunt u deze gevaren inzichtelijker maken?
“Activisme in Iran komt altijd met een prijs. Niemand die kritiek op het systeem uit, ontkomt eraan die prijs te betalen. Ook ik niet. Zo werd ik geforceerd om in militaire dienstplicht te gaan, terwijl ik het wettelijk recht had om in die periode dienst te doen als docent. Tijdens mijn eerste dag op school ontving ik per post een militair uniform – ik moest twee jaar het leger in. Dagelijks waren ze eropuit om mij te vernederen. Zo werd mij opgedragen om midden in de winter een berg te beklimmen, zonder goede reden.”
“Daarnaast ben ik twee keer gearresteerd. De eerste keer naar aanleiding van een demonstratie tegen de exploitatie van een meer in mijn geboortestreek. En later tijdens een protest tegen de betrokkenheid van Iran in de oorlog tussen Azerbeidzjan en Armenië. De tweede keer ben ik door de veiligheidsdiensten van de straat geplukt en vastgebonden en geblinddoekt in een voertuig meegenomen. Ik deelde een cel met vier anderen, waaronder een veroordeelde moordenaar en een talibanstrijder. Ik werd onder druk gezet om een document te ondertekenen, waarmee ik ten onrechte schuld zou bekennen aan spionage voor de VS en Israël. Ik weigerde, waarop ze mij twaalf dagen vasthielden. Uiteindelijk werd ik veroordeeld tot een voorwaardelijke celstraf van zes maanden.”
De Verenigde Staten en Israël zijn een oorlog tegen Iran begonnen. Premier Rob Jetten gaf aan ‘begrip’ te hebben voor de acties tegen het Iraanse regime, gezien de repressie van het Iraanse volk. Hoe ziet u dit?
“Daar ben ik het niet mee eens. Ik heb altijd gezegd dat een dergelijke oorlog juist de minderheden, vrouwen en kinderen in Iran het zwaarst zal raken. Dat is precies wat er nu gebeurt. Het uitspreken van begrip is een indirecte legitimering van een oorlog tegen een land waar negentig miljoen mensen wonen. Bombardementen leiden tot verwoesting en voortslepende chaos. Democratie kan niet geïmporteerd worden met gevechtsvliegtuigen.”
‘We hebben vrienden nodig die over ons praten en schrijven’
President Trump heeft meermaals gesteld het Iraanse regime te willen verzwakken om daarmee de binnenlandse oppositie te ondersteunen. Slaagt de VS erin de oppositie in Iran te ondersteunen?
“Nee, de oorlog heeft de oppositie in Iran ontzettend verzwakt. Onder de huidige omstandigheden beschouwt en behandelt de politie elke vorm van demonstratie als een aanval op de staat. Waar je voorheen drie maanden celstraf kreeg, kan je nu op drie jaar komen te staan. En als je momenteel al deelneemt aan een demonstratie tegen honger, riskeer je gedood te worden. Je betaalt dus een hogere prijs voor kritiek.”
Wat geeft u nog hoop?
“Kijk, ik heb niet altijd een romantisch beeld van protestbewegingen in Iran. Maar hoop of geen hoop, we moeten iets doen. We moeten ons blijven uitspreken tegen de uitsluiting van etnische minderheden in Iran, maar ook tegen de structurele marginalisatie van vrouwen, kinderen, armen, de LHTBIQ+-gemeenschap en Perzen met een afwijkende mening. Marginalisatie in Iran raakt iedereen behalve de Perzische elite. We zijn hieraan begonnen, we kunnen niet halverwege stoppen.”
“Er valt veel te winnen door het contact met de buitenwereld en andere mensenrechtenbewegingen te verbeteren. De mensen en mensenrechtenorganisaties in Iran lijden onder het gebrek aan connectie met de internationale gemeenschap. We hebben vrienden nodig die over ons praten en schrijven.”
Eindredactie door Pim Molenaar
