Overal waar je kijkt, zie je water in Nederland. Dat is het probleem niet. Het probleem is dat er steeds minder bruikbaar water is en dat vraag en aanbod op de verkeerde plekken en momenten samenkomen. Daarmee ontstaat een situatie die doet denken aan netcongestie, een file op het stroomnet. De afgelopen jaren groeide netcongestie uit tot een rem op de woningbouw doordat het elektriciteitsnet de vraag niet meer aankan. Hoe zit dat met het watertekort? Kunnen we binnen een paar jaar watercongestie verwachten?
“Aan de ene kant is er groeiende drinkwaterschaarste. Vervuiling, verzilting en een beperkt aantal geschikte winningslocaties zetten de beschikbaarheid onder druk, terwijl de vraag blijft toenemen door bevolkingsgroei en economische ontwikkeling,’’ zegt André Struker, strategisch adviseur bij waterschap Amstel, Gooi en Vecht. “Tegelijkertijd zorgt extremere waterval voor waterpieken, waarbij het steeds belangrijker wordt om ruimte te geven aan de rivier. Dit heeft aanzienlijke impact op de bouw: een toegenomen overstromingsrisico maakt locaties minder geschikt en stelt hogere eisen aan ontwerp en uitvoering.”
Druk op nieuwbouw
In de regio’s West-Brabant, Utrecht en Twente is code rood uitgeroepen: er moet nu actie ondernomen worden om de drinkwatervoorziening in de toekomst zeker te stellen. “Als de krapte oploopt, moeten keuzes worden gemaakt,” zegt woordvoerder Pyter Tsjeard Hiemstra van drinkwaterbedrijf Brabant Water. “Die liggen nu bij het weigeren van de industrie.” Denk in Brabant bijvoorbeeld aan autowasstraten en de chemische-industrie. Ook Vitens weigert de aansluiting van zulke grootverbruikers (bedrijven die meer dan 20.000 kubieke meter per jaar gebruiken; circa acht olympische zwembaden) in sommige gebieden. Zakelijke klanten die voedsel produceren kunnen vaak nog wel een vergunning krijgen, al dan niet in beperkte mate als er te weinig winvergunningruimte is.
Huishoudens krijgen prioriteit, want drinkwaterbedrijven zijn wettelijk verplicht om woningbouw van drinkwater te voorzien. Toch loopt de druk op: volgens brancheorganisatie Vewin wordt het zonder ingrijpende maatregelen moeilijk om alle geplande nieuwe woningen tot 2030 van drinkwater te voorzien. Een woning zonder drinkwater is simpelweg geen woning. “Het is een race tegen de kalender,’’ aldus woordvoerder Hiemstra.
Hoe zijn we hier beland?
Nederland heeft lange tijd vooral gevochten tegen een overschot aan water. Overstromingen en wateroverlast bepaalden het beleid, waardoor we uitblinken in het snel afvoeren van water. Het vasthouden en hergebruiken ervan kreeg veel minder aandacht. Dat wordt nu een probleem: door klimaatverandering nemen droge periodes toe, terwijl de vraag naar water blijft groeien.
Tegelijk staan waterbronnen onder druk door vervuiling zoals PFAS, microverontreinigingen en medicijnresten. Het vraagt daardoor steeds meer tijd en geld om vervuild water tot drinkwaterkwaliteit te zuiveren, wat de druk op de watersector verder vergroot. De Europese Unie verplicht haar lidstaten, in de Kaderrichtlijn Water, om hun waterkwaliteit uiterlijk in 2027 op orde te hebben.
Ook de ruimte voor nieuwe winning is beperkt. “Drinkwater moet worden verdeeld over huishoudens, landbouw, industrie, natuur en recreatie, waardoor de spanning verder toeneemt,” zegt Hiemstra.
Deze ontwikkeling komt niet onverwacht. Het RIVM waarschuwt al jaren dat deze combinatie leidt tot structurele tekorten en toenemende risico’s. Toch blijkt de aanpak complex. “De verantwoordelijkheden zijn versnipperd,” zegt strategisch adviseur Struker. Rijkswaterstaat beheert de grote wateren, waterschappen reguleren regionale systemen en zuiveren afvalwater, gemeenten zijn verantwoordelijk voor riolering en stedelijk waterbeheer, en provincies verlenen vergunningen. Drinkwaterbedrijven moeten leveren, maar zijn afhankelijk van al deze partijen. Iedereen doet iets, maar niemand overziet het geheel.
Een complex probleem dus, dat nu al impact heeft en in de toekomst alleen maar zal verergeren, zeker door de exponentieel groeiende vraag naar water voor het koelen van datacenters voor AI. Volgens een eerste onderzoek in 2025 wereldwijd al evenveel water kostte als mensen over de hele wereld aan flessen water dronken dat jaar.
‘Water is nog te vanzelfsprekend en relatief goedkoop’
Het vergroten van de capaciteit gaat niet zomaar. “Nieuwe winningslocaties realiseren kost tijd: een geschikt gebied vinden, vergunningen verkrijgen en infrastructuur aanleggen duurt al snel tien jaar,” zegt Hiemstra. ‘’Bovendien kan extra drinkwaterwinning onbedoelde gevolgen hebben, zoals dalende grondwaterstanden met verzakkingen van bestaande woningen tot gevolg,” legt Struker uit.
Daarom zetten drinkwaterbedrijven ook in op bewustwording. “We proberen de vraag af te vlakken door mensen bewuster te maken van de waarde van water, maar de vraag blijft ondanks alles stijgen. Water is nog te vanzelfsprekend en relatief goedkoop.”
Een circulaire waterketen
Volgens Struker ligt een deel van de oplossing in het fundamenteel anders inrichten van ons watersysteem. Nu werkt de keten grotendeels lineair: water wordt gewonnen, gebruikt en daarna afgevoerd.
“In een circulaire waterketen draait het juist om vasthouden, hergebruiken en slimmer inzetten van water,” legt hij uit. Denk aan het opvangen van regenwater, het hergebruiken van gezuiverd afvalwater en het benutten van verschillende waterkwaliteiten voor verschillende toepassingen. Drinkwater hoeft dan bijvoorbeeld niet meer voor alle doeleinden te worden ingezet.
Zo’n aanpak vermindert de vraag naar schaarse bronnen en verlaagt de druk op het systeem. “Circulariteit moet geen ambitie zijn, maar de standaard in hoe we ontwerpen en werken. Dat vraagt om een systeemverandering, en vooral om een andere manier van denken over de waarde van water.” Die omslag blijft vooralsnog uit.
De oplossingen vragen om urgentie voor versnelling van procedures en vergunning verlenen, samenwerking binnen de watersector en bewustzijn over de waarde van water in Nederland. Als water net zo’n beperkende factor wordt als het volle elektriciteitsnet, komt niet alleen de woningbouw verder onder druk te staan, maar ook de vanzelfsprekendheid van iets fundamentelers: toegang tot schoon drinkwater.
Eindredactie door Tijmen Koppelaar
