In de week na de dood van Irans opperste leider en groot-ayatollah Ali Khamenei gingen er video’s rond van feestelijk gejoel in de straten van Iraanse steden. Tegelijkertijd werden er ook beelden naar buiten gebracht van massale rouwprocessies. Niet alleen in Iran, maar ook in het buitenland gingen mensen de straat op om publiekelijk de dood van de ayatollah te betreuren en hun woede tegen de VS en Israël te uiten.
Zo kwamen er in Beiroet duizenden Hezbollah-supporters bijeen, gingen moslims in Indiase en Pakistaanse steden massaal de straat op, en werd in Pakistan zelfs het Amerikaanse consulaat bestormd. Ook nog verder buiten de Iraanse grenzen werd er gerouwd. In Indonesië en Maleisië verzamelden sjiieten zich bij het huis van de ambassadeur van Iran, en in Nigeria hielden leden van de Islamitische beweging een rouwoptocht, waarbij ze Amerikaanse en Israëlische vlaggen door de modder achter zich aan sleepten. Hoe kan het dat de dood van een Iraanse dictator tot zoveel verdriet leidt bij buitenlandse sjiitische gemeenschappen?
Gevoel van onrecht
Om dit te snappen, moet je volgens theologen religieuze motivaties en de politiek van de Iraanse staat van elkaar onderscheiden. Volgens universitair docent Islamitische geschiedenis Edmund Hayes zijn er zeker connecties tussen het politieke en religieuze domein, maar rouwen sjiieten overwegend uit religieuze redenen. Zo voelen sjiitische gemeenschappen zich vaak bedreigd, omdat ze buiten Iran, Irak en Libanon religieuze minderheden zijn. Ze worden regelmatig aangevallen door andere religieuze groepen. Begin februari werd er in Pakistan bijvoorbeeld een sjiitische moskee aangevallen door IS, waarbij tientallen mensen omkwamen.
Onrechtvaardigheid is een terugkerend theologisch thema voor sjiieten, en daar wordt handig op ingespeeld door Iraanse leiders. Zo vergelijkt Mojtaba Khamenei in zijn eerste bericht als nieuwe leider van Iran zijn vader met een figuur uit het verhaal van de Slag bij Karbala: het oorsprongsverhaal van de religieuze aftakking. Sjiieten vereren imam Hoessein, de kleinzoon van profeet Mohammed. Hoessein en zijn volgelingen werden in de veldslag bij de Irakese stad op brute wijze vermoord door het leger van het Islamitische Kalifaat. Hoessein’s nakomelingen worden door sjiieten als heilige imams gezien, en om hun martelaarschap wordt gerouwd. De Iraanse leiders menen een connectie te hebben met deze lijn van imams, wat veel sjiieten ook geloven. Ali Khamenei krijgt daardoor in hun ogen zelf de status van imam, en nu ook die van martelaar.
‘Elke sjiiet overal ter wereld heeft een lijntje met een groot-ayatollah’
Rouwen om martelaars is voor sjiieten een belangrijke religieuze activiteit. De levensverhalen van martelaars dienen namelijk als religieus voorbeeld. “De manier waarop emoties beleef worden, en de manier waarop deze rolmodellen betekenis krijgen wisselt eigenlijk per plaats en per periode, afhankelijk van hoe de situatie is, politiek en sociaal,” zegt universitair docent Islamitische studies Annemeik Schlatmann. Zo heeft zij in Nederland gezien dat uit Afghanistan gevluchte ouderen het verdriet om martelaars koppelen aan hun eigen trauma’s en verlies, terwijl de jongere generatie vooral een boodschap van verzet tegen onrechtvaardigheid uit de religieuze verhalen haalt.
Veel buitenlandse sjiieten zien de manier waarop Khamenei werd gedood dus als onrechtvaardig. Een belangrijke reden hiervoor is dat de aanvallen van de VS en Israël op Teheran een schending van het internationaal recht betroffen. Bovendien lijkt deze aanval voor de sjiieten de zoveelste aanval op hen in een lange geschiedenis van onrecht.
Religieus rolmodel
Schlatmann legt uit dat mensen ook rouwen om Khamenei vanwege de functie die hij vervulde. “In de sjiitische islam zijn praktiserende moslims verplicht om een ayatollah (religieuze leider, red.) te kiezen en zijn fatwa’s, of religieuze uitspraken te volgen. Dat gebeurt op een jonge leeftijd, meestal in de puberteit. Volgers kunnen het kantoor van hun ayatollah benaderen om te vragen hoe ze het beste kunnen handelen. Doordat deze plicht bestaat heeft elke sjiiet overal ter wereld een lijntje met een groot-ayatollah.” Ali Khamenei is namelijk één van de honderden ayatollahs wereldwijd. Ayatollah en groot-ayatollah zijn rangen in de sjiitische islam en worden bereikt door het verkrijgen van volgelingen en het schrijven van een risalah, een soort proefschrift over het islamitisch recht. Er zijn enkele tientallen groot-ayatollahs, geconcentreerd in Iran en Irak. Ali Khamenei’s grootste tegenhanger is Ali al-Sistani uit Irak. De meeste Nederlandse sjiieten volgen hem, zegt Schlatmann, en ook wereldwijd verkiezen meer sjiieten Sistani boven Khamenei.
Khamenei’s politieke beleid verdween naar de achtergrond
Politieke inmenging
De benoeming van groot-ayatollahs is waar de scheidslijn tussen politiek en religieuze mechanismen echter vervaagt. Hayes legt uit dat Khamenei zoveel volgelingen kreeg als gevolg van een politiek spel. In de Iraanse grondwet staat dat de beste islamitische geleerde het land moet leiden. “Khamenei was echter geen ayatollah op het moment van de dood van zijn voorganger. Hij was een hujat-al-islam, wat een niveau lager is. Als je het vergelijkt met het universiteitssysteem is een ayatollah een hoogleraar, en was hij eigenlijk maar een lector.” Desondanks werd Ali Khamenei als Ruhollah Khomenei’s trouwe volgeling tot opvolger gekozen, als gevolg van een politiek proces waarbij zelfs de grondwet tijdelijk werd aangepast. Die keuze had ook gevolg voor Khamenei’s religieuze status: hij werd automatisch een ayatollah. “Sistani is ongetwijfeld de belangrijkste sjiitische leider,” zegt Hayes. “Toch werd ook Khamenei door velen als een zeer hooggeplaatste religieuze leider beschouwd. Niet zozeer vanwege zijn geleerdheid, maar vanwege de macht van de Iraanse staat en het geld dat zij gebruiken om hun visie op de sjiitische islam te verspreiden.” Zo investeert Iran in moskeeën en religieuze gemeenschappen in het buitenland. Nog invloedrijker is de door Khamenei opgerichte Al-Mustafa International University, een universiteitennetwerk met het doel om de Iraanse versie van de islam te verspreiden over de hele wereld.
Zowel Hayes als Schlatmann benadrukken dat deze politieke beïnvloeding niet afdoet aan de denkwereld en het verdriet van de religieuze minderheidsgemeenschappen. Volgens Hayes waren sjiitische gemeenschappen er in veel landen al lang voor de Islamitische Revolutie in Iran. Het geloof is voornamelijk verspreid door Perzische rijken in het Midden-Oosten, en door Perzische, Indiase en Libanese handelaren die het geloof met zich meebrachten op de handelsroutes naar Zuidoost-Azië, Oost-Afrika en zelfs Latijns-Amerika.
‘Sjiieten rouwen overwegend uit religieuze redenen’
Ali Khamenei was een dictator die een ijzeren greep hield op de Iraanse bevolking, verzet de kop indrukte, dreigende taal naar het Westen uitte, en in het buitenland terrorisme financierde. Toch kwam zijn dood als een klap voor veel buitenlandse sjiieten, die hem vooral in religieus opzicht als een leider beschouwden. Daarbij verdwijnt zijn politieke beleid naar de achtergrond. Nawab Masood Abdullah is een gemeenschapsleider van één van de grootste sjiitische gemeenschappen in India. Tegen de New York Times zei hij dat Khamenei een leider was voor alle sjiieten, niet alleen die in Iran. “Zijn status is vergelijkbaar met wat de paus betekent voor christenen.”
Eindredactie door Hasse Drewes
