Op 16 maart gaat Nederland naar de stembus voor de gemeenteraadsverkiezingen, maar uit eerdere verkiezingen bleek dat slechts 36 procent van de jongeren stemde. Experts stellen dat jongeren vaker deelnemen aan politiek dan dat ze zelf doorhebben, door zich uit te spreken over problemen in hun buurt, school of vereniging. Toch wordt lokale politiek door veel jongeren nog altijd ervaren als iets abstracts en afstandelijks.
Wat zijn gemeenteraadsverkiezingen?
Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen kiezen inwoners de leden van de gemeenteraad. De gemeenteraad bepaalt het beleid van de gemeente en controleert het college van burgemeester en wethouders, dat verantwoordelijk is voor de uitvoering daarvan.
Volgens Karl Kragt van ProDemos, het Huis voor Democratie en Rechtsstaat, is het voor veel jongeren niet duidelijk waar de gemeente precies over gaat. “De gemeente gaat over de fysieke en maatschappelijke leefomgeving: alles wat je ziet en ervaart zodra je de drempel van je huis overstapt,” legt hij uit.
Waarom stemmen jongeren minder vaak?
Toch ligt de opkomst bij gemeenteraadsverkiezingen structureel lager dan bij landelijke verkiezingen, vooral onder jongeren. Een belangrijke verklaring is dat lokale politiek minder zichtbaar is. Politicoloog Floris Vermeulen, hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam en de Universiteit Twente, doet al jaren onderzoek naar lokale democratie en participatie. Volgens hem krijgen gemeenteraadsverkiezingen minder media-aandacht en worden daarom door kiezers als minder belangrijk gezien. “Lokale verkiezingen leven simpelweg minder dan Tweede Kamerverkiezingen, terwijl gemeenten wel degelijk veel beslissingen nemen die mensen direct raken,” zegt Vermeulen.
‘De gemeente gaat over alles wat je ziet en ervaart zodra je de drempel van je huis overstapt’
Jongeren ontdekken vaak pas later welke rol de gemeente in hun leven speelt. Volgens Kragt is dat deels een kennisprobleem: jongeren schrijven onderwerpen als wonen of zorg vaak toe aan de landelijke politiek, terwijl deze lokaal worden vormgegeven. “Pas wanneer jongeren bijvoorbeeld belastingen moeten betalen of te maken krijgen met woningnood, wordt duidelijk hoe groot de invloed van de gemeente is,” zegt Kragt. Dat gebrek aan herkenning draagt eraan bij dat jongeren zich minder betrokken voelen bij lokale verkiezingen. Vermeulen herkent dat beeld uit zijn onderzoek. “Jongeren hebben vaker het gevoel dat de politiek er niet voor hen is en dat hun stem weinig verschil maakt,” zegt hij.
Volgens Kragt is dat een misvatting: hij wijst er op dat jongeren een aanzienlijk deel van het electoraat vormen, waardoor hun stem grote invloed kan hebben op de samenstelling van de gemeenteraad. Bovendien kunnen raadsbesluiten soms met een kleine meerderheid worden genomen. “Het komt regelmatig voor dat besluiten of zetelverdelingen op één stem verschil worden bepaald,” zegt hij.
De impact van gemeentepolitiek op jongeren
Hoewel gemeentepolitiek vaak als afstandelijk wordt ervaren, hebben besluiten van de gemeenteraad wel degelijk gevolgen voor jongeren. De impact van deze keuzes zijn echter pas later voelbaar. Vermeulen noemt voorbeelden als de inrichting van straten en pleinen en beslissingen over jongerenvoorzieningen, zoals sport. “Dat zijn keuzes die lokaal worden gemaakt, maar waar jongeren vaak pas achteraf mee te maken krijgen,” zegt hij. Volgens Vermeulen draagt de tijd tussen besluit en beleving eraan bij dat jongeren zich minder snel betrokken voelen bij de gemeentepolitiek.
Ook Annemieke Visser van Tienskip, een organisatie die jongeren laat meepraten over politieke onderwerpen, herkent dat patroon. Ze ziet vaak dat politieke interesse bij jongeren ontstaat vanuit een concreet probleem. “Jongeren beginnen niet bij de vraag hoe democratie werkt, maar bij iets waar ze last van hebben of enthousiast over zijn,” legt ze uit. Pas later wordt duidelijk dat zulke onderwerpen, van sportvoorzieningen tot veiligheid in de wijk, onder verantwoordelijkheid van de gemeente vallen.
Invloed zonder stemrecht
Niet alle jongeren mogen stemmen, maar ook zonder stemrecht zijn er manieren om invloed uit te oefenen op lokaal beleid. Dat doet Tienskip onder meer door op scholen en tijdens evenementen jongeren in gesprek te brengen met lokale politici en ambtenaren. Jongeren werken daar aan concrete vraagstukken uit hun eigen leefomgeving, zoals sportvoorzieningen, veiligheid of wonen. Toch ziet Visser vaak dat jongeren hun deelname niet als politieke betrokkenheid herkennen: “Veel jongeren doen al aan democratie, alleen noemen ze het niet zo.”
Volgens Visser merken jongeren pas dat ze invloed hebben wanneer hun ideeën daadwerkelijk worden overgenomen door de gemeente. In sommige gemeenten leidde overleg tussen jongeren en beleidsmakers er toe dat mbo-studenten gebruik konden maken van sportkortingen. Zulke initiatieven laten zien dat invloed op lokaal beleid niet alleen in het stemhokje begint. “Op het moment dat jongeren zien dat een idee echt beleid wordt, verandert hun houding compleet. Dan denken ze: hé, ik kan dus wel degelijk iets teweegbrengen,” aldus Visser. Juist door die directe invloed van de lokale politiek zijn de gemeenteraadsverkiezingen relevant voor jongeren, stelt Kragt. “De gemeentepolitiek staat misschien minder in de schijnwerpers dan de landelijke politiek, maar is vaak het meest voelbaar in het dagelijks leven van jongeren.”
Eindredactie door Aukje Vellinga
