Een relatief onschuldige uiting van deze arrogantie steekt op cyclische wijze de kop op rond de zomer, wanneer Amerikanen op Eurosummer trekken. Hoewel Europa normaliter een lappendeken is van vele culturen en identiteiten die soms flink kunnen botsen, werken naïeve Amerikaanse toeristen bijzonder verbindend. Vlogs waarin Amerikanen zich beklagen over het gebrek aan liften, over te bescheiden porties en te kleine supermarkten met te weinig keuzes: zulke video’s worden standaard overspoeld met spottende reacties van Europeanen.
Opmerkingen als “Amerikanen zijn zo dramatisch en dom”, “Ze denken echt dat de VS het centrum van de wereld is” of “Mijn Europese brein kan dit niet bevatten” kunnen an sich, hoewel stereotyperend en kwetsend, gezien worden als ludiek. Echter, diezelfde neerbuigende houding beperkt zich niet alleen tot bespotting, maar zien we ook terug in commentaar op de huidige politieke situatie in de Verenigde Staten.
“Amerika is een derdewereldland,” reageert iemand onder een NOS-bericht op Instagram over de vrouw die werd neergeschoten in Minneapolis door een ICE agent begin dit jaar. In zulke taal zie ik een voedingsbodem voor een problematische manier van kijken naar de wereld. Namelijk het idee dat Europeanen cultureel verfijnder en vooral intellectueel beter geïnformeerd zouden zijn over de wereld dan onze buren across the pond. Ik denk dat we daarmee onbedoeld het idee cultiveren dat de politieke ontwikkelingen in de VS ondenkbaar zouden zijn in Europa.
Uiteraard is het niet gek dat men met verafschuwing kijkt naar de maatschappelijke schade die er vanuit Washington D.C. wordt aangericht en denkt: kijk hoe slecht dat land en haar bestuur eraan toe zijn. Maar de morele zelfgenoegzaamheid die volgt na die verafschuwing vind ik misplaatst. Wellicht komt het doordat onze sociale media vol staan met beelden van extreme geweldsincidenten in Amerika, terwijl berichtgeving over zorgwekkende ontwikkelingen dichter bij huis soms ontbreekt. Zo heb ik geen berichten op mijn tijdlijn gezien over het overmatig politiegeweld tegen demonstranten in Italië die protesteerden tegen het beleid van extreemrechtse premier Giorgia Meloni. Of dat de federale rechter in Duitsland heeft bepaald dat ‘Alternative für Deutschland’ tóch geen extreemrechtse en radicale partij is.
In eigen land klopt radicaal gedachtengoed ook op de deur, of mag ik stellen dat zij al op de bank zit met een kop thee en een koekje? In Nederland zijn er bij de komende gemeenteraadsverkiezingen kandidaten namens Forum voor Democratie verkiesbaar die ook actief zijn bij neonazistische organisaties. Op landelijk niveau is extreemrechts groter dan ooit in Nederland; de fracties van zowel Forum voor Democratie als JA21 zijn flink gegroeid na de Tweede Kamerverkiezingen in 2025, en met 19 zetels is de PVV de op een na grootste oppositiepartij.
Maar is het mensonterend optreden van ICE ook denkbaar in Europa? Helaas wel. Eind januari publiceerde De Correspondent een artikel over een gevangenis in Albanië die doet denken aan het beruchte Guantánamo Bay, waar migranten worden opgesloten. Hoewel de gevangenis is ontstaan uit een deal tussen Italië en Albanië, zal het concept mogelijk niet enkel de natte droom van Meloni blijven. Hoge pieven binnen de EU, waaronder Ursula von der Leyen zelf, zouden de gevangenis willen gebruiken als blauwdruk voor het strengere EU migratiebeleid dat in juni dit jaar nog in werking zal treden.
Kortom: wie denkt dat democratische erosie alleen een Amerikaans probleem is, kijkt niet goed.
Toch mist er naar mijn mening een mate van urgentie en verontrusting onder Europeanen over dergelijke ontwikkelingen binnen ons continent. Ik vrees dat we nog te veel blind vertrouwen op de stabiliteit van onze instituties en onze vaardigheid om fascisme te herkennen. Maar fascisme kondigt zichzelf niet aan met trompetgeschal en felgekleurde banners. Het sluipt naar binnen via normalisering, via polariserende taal, via het stap voor stap oprekken van wat acceptabel is.
Een gezonde democratie is niet als een certificaat dat je behaalt zonder vervaldatum. Het is eigenlijk ook geen zelfstandig naamwoord, maar een werkwoord; een dagelijkse praktijk. De Verenigde Staten laten zien hoe snel democratische instituties en de rechtstaat uitgekleed kunnen worden. In plaats van daar neerbuigend over te doen en het te zien als een van die theatrale Amerikaanse superlatieven, zouden we het moeten zien als waarschuwing; een anti-tutorial.
Misschien moeten we minder lachen om Amerikaanse toeristen en meer nadenken over onze eigen blinde vlekken. Minder wijzen naar ‘die gekke Amerikanen’ en vaker de vraag stellen: welke ontwikkelingen normaliseren wij zelf? Welke partijen verschuiven ongemerkt de grenzen van ons politieke spectrum? Welk politiek en maatschappelijk geweld nemen we voor lief omdat ze verpakt is in een net Europees jasje?
Europese arrogantie kan in een commentsectie wellicht verbroederend werken en je goed doen laten voelen over je intellect, maar te veel ervan zal juist datzelfde intellect verlammen. Fascisme is geen exclusief Amerikaans exportproduct en democratie zit niet verankerd in het Europese DNA. Fascisme kent immers haar oorsprong aan deze kant van de oceaan.
Eindredactie door Maria van Riel
