Drie jaar geleden ruilde Konstantin Niewerth (25) zijn smartphone in voor een klaptelefoon. “Per dag bracht ik zo’n drie uur scrollend door. Gedurende die tijd stond mijn brein uit; ik kon me vaak de laatste video die ik zag niet eens herinneren. Niets daaraan was leuk.” Na het scrollen voelde hij zich leeg; de wereld was niet sensationeel genoeg meer.
Konstantin is niet de enige die negatieve gevolgen ervaart door smartphonegebruik. De gemiddelde tiener brengt bijna vijf uur per dag door op sociale media, wat de kans op mentale problemen als depressie en angststoornissen verdubbelt, stelt het US Department of Health and Human Services. Ook volwassenen lijden eronder: smartphonegebruik draagt bij aan eenzaamheid en slokt grote hoeveelheden tijd op. Steeds vaker wordt het dan ook vergeleken met een verslaving.
‘Slechts drie op de tien mensen lukt het om hun sociale mediagebruik te minderen’
Een derde van de Nederlandse sociale mediagebruikers wil minderen of stoppen, maar slechts drie op de tien lukt dat, zo zegt de organisatie achter de campagne Mei Social Vrij. Voor het derde jaar op rij roepen zij mensen op om gedurende één maand hun telefoon- en sociale mediagebruik te minderen. Ruim tweeënhalf duizend mensen doen mee. Daarmee winnen ze veel tijd terug, belooft de organisatie: wie normaal twee uur per dag scrolt, krijgt in mei bijna acht hele werkdagen aan vrije tijd terug.
Maar hoe moeilijk is het los te komen van iets wat voor bijna iedereen de standaard is geworden? Wij vroegen het twee jongeren die al jaren zonder smartphone leven.
Kan je écht leven zonder?
Collective gaslighting, zo noemt Konstantin het feit dat mensen smartphones als vanzelfsprekend zien. Wat hem over de streep trok om zijn smartphone voorgoed op te geven, was het besef dat hij een keuze had. “Veel mensen zeggen: ‘Wat zou het fijn zijn om geen telefoon te hebben’. Nou, dat kan dus gewoon,” zegt hij.
Hoe zit dat dan met contacten onderhouden, navigeren, foto’s maken en muziek luisteren? Om te beginnen is Konstantins contact met langeafstandsvrienden erop vooruitgegaan sinds hij niet meer op elk moment van de dag bereikbaar is. Sociale media heeft Konstantin alleen op zijn laptop. Waar hij vroeger snel tussen activiteiten door reageerde, doet hij dat nu pas wanneer hij er echt de tijd voor neemt. “Daardoor reageer ik een stuk aandachtiger en bovendien bel ik mijn vrienden nu vaker.”
‘Mijn MP3-speler dwingt me om bewust keuzes te maken over wat ik wil luisteren’
Google Maps heb je minder vaak nodig dan je denkt, vertelt hij. “En als je de weg echt kwijt bent, kan je het iemand vragen, wat soms zelfs uitloopt op een leuk gesprekje.” Bovendien heeft hij nu meer oog voor zijn omgeving, waardoor hij plekken beter leert kennen dan met een navigatiemiddel.
Foto’s en muziek zijn voor Konstantin wél onvervangbaar en dus schafte hij een analoge camera en MP3-speler aan. Dit leverde hem twee nieuwe hobby’s op. “Ik kwam erachter dat ik fotografie erg leuk vind. Van muziek hield ik altijd al, maar mijn MP3-speler dwingt me om bewuste keuzes te maken over wat ik wil luisteren.” De extra moeite die het kost zorgt er ook voor dat hij er meer van geniet.
Frictie
Jaron Smedes van den Berg (29) heeft maar één jaar van zijn leven een smartphone gehad. Zodra hij merkte dat deze aan hem begon te trekken, deed hij hem meteen weg. “Ik ben verslavingsgevoelig voor dit soort dingen.” In tegenstelling tot Konstantin vindt Jaron het wél onhandig om geen smartphone te hebben, maar juist die onhandigheid is wat hem aanspreekt.
QR-codes in restaurants niet kunnen scannen, zonder reisplanner lang moeten wachten op de bus: onhandige momenten, waarin Jaron schoonheid ziet. “Tijdens de verkiezingen was ik gemachtigd om voor een vriend te stemmen. Om dat in het stemlokaal te bewijzen, moest ik mijn hele laptop naar buiten halen. Van dat soort dingen kijken mensen raar op, maar dan moeten ze altijd erg lachen,” zegt Jaron. “Geen smartphone hebben is een hikje in het systeem dat mensen even opschudt. Dan ben je even mens onderling, in plaats van functies.”
‘Als alles te gestroomlijnd gaat, kan je je er niet mee verbinden’
Jaron spreekt over frictie: de wrijving, ongemak en inefficiëntie die ontstaat wanneer dingen niet gestroomlijnd verlopen, en is benieuwd naar hoe de wereld eruit zou zien als we dit een centralere rol zouden geven. Efficiëntie is zo direct mogelijk bij je doel komen en frictie verstoort dat. Technologieën zijn ontworpen om die frictie zoveel mogelijk weg te nemen. De zelfscankassa bijvoorbeeld, die ongemakken als in de rij staan, je koptelefoon afdoen en een gesprekje met de caissière wegneemt. Smartphones nemen het ongemak weg van verkeerd fietsen, gesprekken met vreemden en voor je uit moeten staren. “Zelfs een vervelend gesprek met de caissière zou ik verkiezen boven de zelfscankassa,” zegt Jaron. “Als alles te gestroomlijnd gaat, kan je je er niet mee verbinden; het zijn juist de onvolmaaktheden waaraan je je kunt hechten.”
Juist in die verstoring ontstaat ruimte voor het ongeplande en onvoorspelbare; ruimte voor nieuwe doelen, ideeën en inspiratie. “Doordat ik bijvoorbeeld niet kan opzoeken wanneer mijn bus gaat, moet ik soms drie kwartier wachten en dan ontstaat er ineens een marge waarin leuke dingen kunnen gebeuren.” Een kop koffie halen, een ontmoeting, een interessant gesprek. “Geen smartphone hebben geeft enorm veel frictie en dat maakt het leven speels.”
Rust en mentale ruimte
Volgens zowel Jaron als Konstantin is de mentale ruimte die ontstaat zonder smartphone een groot voordeel. “Als ik ergens sta te wachten, kan ik niet even op mijn telefoon gaan,” zegt Konstantin. Dan staart hij wat voor zich uit terwijl hij zijn gedachten laat ronddwalen. “Dat is niet zo weerzinwekkend als je denkt. Op dat soort momenten komen juist mijn beste ideeën in me op.” Jaron zegt niet als een vader te willen klinken, maar: “vervelen is goed voor je. Het geeft zoveel rust.”
“Ik zou nooit teruggaan naar het hebben van een smartphone,” besluit Konstantin. Regie en aandachtigheid zijn voor hem essentieel, en smartphones beroven je daarvan: je doet iets saais of lastigs, krijgt de onstuitbare drang om te checken of je een nieuw berichtje hebt, glijdt af naar Instagram en ineens ben je een half uur verder. “Nu ik geen smartphone meer heb, kies ik echt voor de dingen die ik doe, waardoor ik er aandachtiger mee bezig ben.”
Beginnen met minderen
“Mocht je twijfelen om je smartphone weg te doen, dan hoeft dat niet in één keer,” raadt Konstantin aan. “Je kan hem ook eens een dagje thuislaten en kijken wat er gebeurt. Bovendien bestaan er alternatieve telefoons zoals de Dumbphone en de Jellyphone, die waardevolle aspecten van smartphones behouden zonder verslavend te zijn.” Jaron tipt om je Instagram-feed op ‘volgen’ in plaats van ‘voor jou’ te zetten. Dat zorgt voor iets meer frictie, waardoor je minder makkelijk meegezogen wordt en meer regie krijgt.
Konstantin vertelt dat veel van zijn vrienden dingen als app-blockers hebben, omdat ze anders niet kunnen stoppen met scrollen. “Het is heerlijk om dat allemaal kwijt te raken, vrij te zijn van die zeurende verslaving en echt te kunnen kiezen voor wat je doet. Dat is voor mij het allergrootste voordeel.”
Eindredactie door Nova Spier
