Kim de Weijer (25) groeide op met een liefde voor lezen en schrijven en begon in 2013 met het lezen en schrijven van fanfictie. “Een groot deel van mijn jeugd zat ik in een fandom.” De Weijer begon met een verhaal over de band Mainstreet dat door ongeveer 3.000 lezers werd gelezen. “Vier jaar geleden ben ik er opnieuw ingedoken toen ik de Harry Potter-boeken voor het eerst las”, zegt ze. Inmiddels telt haar fanfictie Sacred Silence over Tom Riddle, de ware naam van Voldemort, meer dan 120.000 woorden en meer dan een kwart miljoen lezers.
Jongeren lezen minder
Volgens Stichting Lezen loopt de tijd die jongeren besteden aan het lezen van boeken steeds verder terug. Daarentegen lijkt er op fanfictieplatformen een bloeiende lees- en schrijfcultuur te bestaan. Letterkundige Julia Neugarten doet promotieonderzoek aan de Radboud Universiteit naar fanfictie in relatie tot Griekse mythologie. Neugarten legt uit dat fanfictie een heel divers cultureel fenomeen is. “Het haakt aan op iets wat je al kent, wat het toegankelijk maakt.” Fanfictie heeft ook een sterke sociale component. “Door comments en kudos achter te laten kunnen lezers hun waardering tonen. Dat stimuleert een gevoel van gemeenschap.”
Neugarten legt uit dat, ondanks de anonimiteit op de platformen, onderzoek aantoont dat fanfictie een overwegend vrouwelijk en queer domein is. “Het gaat veel over vrouwelijke fantasieën”, vult De Weijer aan. Fanfictie over Griekse mythologie bekritiseert in sommige gevallen het seksisme van het bronmateriaal. Fanfictiegemeenschappen framen zichzelf graag als progressief. “Maar daar zitten wel grenzen aan”, zegt Neugarten. “De community houdt zich meer bezig met ervaringen van homoseksuele mannen. Er is minder aandacht voor vrouwen die op vrouwen vallen, of voor mensen van kleur.”
Spicy content
Fanfictie staat erom bekend vaak expliciete en spicy content te bieden. “Seks komt in de populaire cultuur niet heel vaak naar voren en is nog steeds taboe”, legt Neugarten uit. “De populariteit van de televisieserie Heated Rivalry laat zien welk verlangen leeft. Fanfictie gaat juist vaak over wat in mainstream media te expliciet of gevoelig is.” “In mainstream media worden de sensualiteit en seksualiteit van de vrouw nog steeds gevormd door een mannelijke blik”, zegt De Weijer. “Door fanfictie heb je volledig de regie over hoe je seksualiteit beschrijft in je werk.”
De vrijheid die fanfictieschrijvers vinden op platformen zoals AO3 herleidt Neugarten naar de jaren zestig. “Fanfictie werd toen op papier uitgewisseld. Als je iets schreef over seks tussen homoseksuele mannen moest je op veel plekken oppassen waar het terechtkwam.” Met de komst van het internet veranderde dat. Anonimiteit werd eenvoudiger en uitwisseling ging sneller. Commerciële platforms brachten nieuwe beperkingen: adverteerders wilden niet geassocieerd worden met seksueel materiaal. “AO3 is opgericht als non-profit met een beleid van maximale inclusiviteit”, legt Neugarten uit. “In de praktijk betekent dit dat bijna elk verhaal gepubliceerd mag worden, ook als de inhoud onplezierig of zelfs illegaal is.” De Weijer is daar soms bezorgd over. “Zelfs wie uit nieuwsgierigheid rondkijkt stuit op expliciete content waar geen leeftijdsgrens op zit.”
Van gratis naar commercieel
Fanfictie wordt om verschillende redenen gestigmatiseerd. “De hobby’s van jonge vrouwen worden vaak niet geassocieerd met cultureel prestige”, legt Neugarten uit. Ten tweede spelen geld en copyright een rol. “Fanfictie wordt geschreven over personages die van iemand anders zijn. In de hedendaagse cultuur wordt veel waarde gehecht aan originaliteit. Daar komt bij dat verhalen die geld opleveren of aan een bekende naam verbonden zijn automatisch serieuzer worden genomen.” Fanfictie valt buiten die logica. “Je kunt er geen geld mee verdienen en je wordt er niet beroemd van.”
“In een hele kleine niche van Tom Riddle-fans kennen mensen mijn naam. Daarbuiten weet niemand wie ik ben”, zegt De Weijer. Soms worden populaire fanficties uiteindelijk wél een officiële publicatie. Manacled, een van de meest gelezen Dramione-fanficties, werd vorig jaar gepubliceerd als de roman Alchemised. “Dat vonden fanfictiegemeenschappen niet altijd in lijn met de normen en waarden van de community. Het doel is dat het niet commercieel is. Andermans intellectueel eigendom wordt gebruikt uit passie, niet om winst te maken”, zegt Neugarten. “Je ziet dan een soort botsing van systemen.”
Voor De Weijer was fanfictie de eerste stap naar het schrijverschap. Ze is inmiddels aangenomen voor een zomercursus op de University of Edinburgh om aan haar eigen manuscript te werken. “Ik wil dat er altijd ziel zit in wat ik maak. Het moet iets teweegbrengen.” Daarmee is fanfictie meer dan een verzameling van alternatieve verhaallijnen of romantische fantasieën. Het vormt gemeenschappen waar verhalen niet eindigen bij het laatste hoofdstuk, maar verdergaan.
Eindredactie door Eke Dros
