Onder de statige bomen van het Lange Voorhout in Den Haag waren om acht uur alleen de vogels te horen. Net als overal in Nederland. Toch verschilt deze herdenking van de officiële dodenherdenking op de Dam in Amsterdam. “Veel mensen hebben de behoefte om op 4 mei breder stil te staan bij álle slachtoffers van oorlogsgeweld,” vertelt initiatiefnemer Tessa Terpstra.
De bredere insteek is zichtbaar in het programma van de alternatieve dodenherdenking. De grote groep aanwezigen luistert geconcentreerd terwijl sprekers en muziek elkaar afwisselen. Er wordt aandacht besteed aan de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust, maar ook aan kolonialisme, slavernij en Palestina. Een inheemse herdenkingscermonie en de taptoe leiden de twee minuten stilte in.
‘Nooit meer’
Dat er behoefte is aan breder herdenken, bleek vorig jaar al. Naar schatting kwamen toen meer dan 3000 mensen bijeen voor de eerste editie van de alternatieve dodenherdenking. “De directe aanleiding was toen de genocide in Gaza,” zegt Terpstra. “Maar dit jaar zijn er nog meer schendingen van het internationaal recht en mensenrechten bijgekomen.”
Terpstra wijst op de belofte ‘nooit meer’ van na de Tweede Wereldoorlog: “Herdenken is iets actiefs. We moeten kijken wat deze woorden nu betekenen en dit uitspreken. Anders is ’nooit meer’ een holle frase. Daarnaast sluit je dan zo veel mensen in Nederland uit. Mensen die zich zorgen maken, of hun wortels elders hebben.”
Hypocrisie
Deze blik op herdenken leeft ook bij Melanie (61) en Flora (36). Vooraf aan de herdenking staat het tweetal leunend tegen een boom met elkaar te praten. “Geen verbinding maken tussen het verleden en hoe we daar nu mee omgaan, voelt heel wrang in het licht van wat er in Palestina gebeurt,” zegt Flora. “We dragen al drie jaar structureel bij aan een genocide.” Melanie beaamt dit gevoel van hypocrisie: “Iedereen in Nederland probeert zijn eigen bubbel te beschermen. Maar kijk wat we aanrichten, het is walgelijk!”
Volgens Flora speelt eenzijdige informatievoorziening hierbij een rol: “Bepaalde woorden mag je in de media niet uitspreken en partijen die ertoe doen komen niet aan het woord. Je hoort bijvoorbeeld bijna nooit van Joodse mensen die het niet eens zijn met Israël. Hierdoor kan de politiek dingen verdraaien. Protesterende studenten werden met politiegeweld aangepakt terwijl de regering F-35 onderdelen aan Israël bleef leveren. En dan zijn de studenten blijkbaar het probleem.”
Breder herdenken
Vorig jaar ontketende de alternatieve herdenking een publiek debat. Te veel aandacht besteden aan het heden zou afdoen aan het herdenken van de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust. Terpstra zag de controverse dit jaar afnemen: “We zijn er trots op dat we het normaler hebben gemaakt om expliciet breder te herdenken dan alleen de Tweede Wereldoorlog.”
De verbreding blijkt ook uit het Nationaal Vrijheidsonderzoek van 2026. Bijna de helft van de Nederlanders vindt het goed als er tijdens de nationale dodenherdenking op de Dam ook aandacht is voor slachtoffers van andere oorlogen, zoals Oekraïne en Gaza. 55% van de ondervraagden denkt om acht uur aan ‘alle slachtoffers uit de hele wereld van alle oorlogen’.
Voor Sophie (33), die vandaag voor het eerst aanwezig is bij een dodenherdenking, is het logisch dat we nu breder herdenken dan vroeger: “Mijn generatie heeft de Tweede Wereldoorlog niet zelf meegemaakt en onze ouders ook niet. Op Instagram zie ik foto’s van de voedseldroppings in de hongerwinter naast foto’s van Palestina. Ik zie dat de geschiedenis zich herhaalt.” Voor haar zijn heden en verleden met elkaar verbonden: “Mijn oma zat in het verzet en probeerde op die manier het goede te doen. Dat neem je mee.”
Verbanden tussen vroeger en nu
Om twee over acht hangt de stilte nog in de lucht. Sommige mensen omhelzen elkaar, anderen lopen naar voren om bloemen te leggen bij het podium, weer anderen praten in groepjes zachtjes na.
Zo ook Simon (43), Karen (42), Fouzia (36) en Mimoun (48), terwijl hun kinderen radslagen maken in het gras. Mimoun vertelt waarom hij en Fouzia hun dochter hebben meegenomen naar de herdenking: “Het is belangrijk om stil te staan bij hoe goed we het hier hebben. We willen onze kinderen ook een perspectief op de geschiedenis meegeven. Daarbij is het goed om een verband te leggen tussen toen en nu.” Hij legt uit waar hij om acht uur aan dacht: “Alle vormen van onrechtvaardigheid. Palestina, Soedan en de Tweede Wereldoorlog.”
Een stukje verderop staan Tom (28), Emre (29) en Garazi (28) na te praten. Emre, die een keffiyeh om zijn schouders draagt, was hier vorig jaar ook aanwezig. Dit jaar kwam hij terug, mede vanwege de sprekers. Nu is vooral het verhaal van Jaap Hamburger, voorzitter van ‘Een Ander Joods Geluid’, hem bijgebleven. Hamburger vertelde over hoe hij zijn eigen familiegeschiedenis van de Holocaust weerspiegeld ziet in het heden. “Ik voel me strijdbaar om mensenrechten te verdedigen,” zegt Emre.
Op Tom maakte vooral Palestijnse schrijver en activist Ahmed Abu Artema indruk: “Hij verloor zijn zoontje in Gaza. Dat blijft je bij.” Garazi vertrekt vanavond met een gevoel van verbondenheid: “Ik voel me minder alleen.”
Eindredactie door Maria van Riel.
