World Press Photo-winnaar Prins de Vos werkt gemiddeld zes, soms zeven dagen per week. Naast fotografie bestaat diens werk uit administratie, sociale media, werkafspraken, tentoonstellingen organiseren en het onderhouden van diens website. De verhouding tussen administratieve taken en creatieve tijd ligt voor De Vos op tachtig tegenover twintig. “In de praktijk zit ik heel veel, eigenlijk te veel, achter mijn computer mails te beantwoorden en zaken te regelen.”
De kunstenaar in vaste dienst
Ondernemerschap is volgens Ellen Loots, universitair docent aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, de afgelopen decennia een steeds belangrijker onderdeel geworden van het kunstenaarschap. Zij ziet dat waar kunstenaars vroeger vaker in vaste dienst werkten bij een theatergezelschap, orkest of culturele instelling, de sector tegenwoordig voor een groot deel bestaat uit projectmatig werk. Daardoor werken veel kunstenaars als zelfstandige en moeten zij hun eigen opdrachten, inkomsten en professionele netwerk organiseren. Volgens Loots is ondernemerschap daardoor een steeds vanzelfsprekender onderdeel van het kunstenaarschap geworden. De vraag is niet langer óf kunstenaars ondernemend moeten zijn, maar wat de groeiende nadruk op ondernemerschap betekent voor Nederlandse kunstenaars.
De Vos merkt de verschuiving ook. De vele organisatorische taken gaan soms ten koste van diens gevoel kunstenaar te zijn. “Dat verlamt en dan voel ik me louter ondernemer.” Pas wanneer De Vos nieuw werk maakt of ziet dat diens werk iemand raakt, ervaart die waarom die ooit voor het kunstenaarschap koos.
Ondernemerschap is óók creatief
Een ondernemende houding is volgens Loots belangrijk omdat kunstenaars opereren in een sterk competitieve markt. Er zijn meer mensen die kunstenaar willen worden dan er vraag is naar hun werk. Volgens cijfers van het CBS waren tussen 2021 en 2023 gemiddeld 194.000 Nederlanders werkzaam als kunstenaar en professioneel geregistreerd. Dat is één op vijftig van de werkende bevolking. Bovendien is de sector volgens Loots een zogenoemde ‘winnaarsmarkt’: een relatief kleine groep succesvolle kunstenaars verdient een groot deel van de beschikbare inkomsten, terwijl veel anderen moeten rondkomen van aanzienlijk lagere verdiensten. Om in zo’n omgeving een duurzame loopbaan op te bouwen, moeten kunstenaars zich weten te onderscheiden.
Tegelijkertijd benadrukt Loots dat ondernemerschap niet alleen draait om geld verdienen. Hoewel de eisen van ondernemerschap kunnen botsen met de behoefte aan artistieke autonomie, ziet zij ondernemerschap ook als een creatieve vaardigheid. Het opbouwen van een netwerk, het vinden van nieuwe kansen en het ontwikkelen van een eigen positie binnen het kunstenveld horen daar eveneens bij. De Vos beschrijft het verzinnen van creatieve manieren om nieuw inkomen te krijgen als een kick. De Vos is op dit moment bezig met een nieuw project via Patreon, waarbij mensen exclusieve toegang krijgen tot bepaald werk voor een maandelijks bedrag. “Als zoiets aanslaat geeft dat wel voldoening.”
Veel kunstenaars combineren verschillende werkzaamheden. Dat kunnen artistieke opdrachten zijn, lesgeven, kunstgerelateerd werk of activiteiten buiten de culturele sector. Volgens Loots kiezen sommige kunstenaars daar bewust voor, omdat die afwisseling niet alleen nieuwe vaardigheden oplevert, maar ook voor inspiratie en nieuwe contacten zorgt. De Vos leeft zelf alleen van diens kunst, maar ziet dit als uitzondering. Hierin voelt die zich vaak alleen.
Broodfonds
Bij inkomensverlies door bijvoorbeeld een ziekte bestaat er in Nederland onder andere het Broodfonds. Dit is een zogenaamde ‘schenkkring’ waarin tussen de twintig en vijftig zelfstandige ondernemers maandelijks een bedrag inleggen. Op het moment dat een van de deelnemers arbeidsongeschikt raakt ontvang deze persoon schenkingen van de andere leden. Het Broodfonds biedt daarmee een vorm van zekerheid, maar vereist wel dat zelfstandigen maandelijks geld kunnen reserveren voor hun deelname. Daarnaast is een van de voorwaarde dat jouw onderneming maandelijks gemiddeld 750 euro nettowinst behaalt. Voor kunstenaars met wisselende of lage inkomsten kan die drempel juist een uitdaging vormen.
Financiële zekerheid blijft dus een grote uitdaging. De kunstenaar kan aanspraak maken op subsidies en leningen, maar die sluiten volgens van Loots niet altijd aan op de realiteit van de sector. Bovendien bieden subsidies zelden langdurige zekerheid, waardoor kunstenaars voortdurend op zoek moeten naar nieuwe financiering. De Vos heeft weleens gebruik gemaakt van dergelijke geldbronnen, maar benadrukt dat het aanvragen ervan tijdrovend is en het toekennen nooit een garantie.
Succes is geen graadmeter voor financiële zekerheid
Volgens Loots hebben kunstenaars door hun projectmatige manier van werken en wisselende inkomsten een andere economische realiteit dan veel andere zelfstandigen. Investeringen in tijd, ontwikkeling en creatie leveren vaak pas op langere termijn iets op. De Vos voegt daaraan toe dat erkenning niet altijd leidt tot financieel succes. “Vorig jaar heb ik World Press Photo gewonnen en word ik veel gevraagd om werk te exposeren, te spreken of op andere manier aanwezig te zijn, maar dat succes is financieel helaas niet per se terug te zien.”
Ondanks de verschillen waarschuwt Loots ervoor kunstenaars niet als een volledig uitzonderlijke beroepsgroep te beschouwen. Ook in andere sectoren komen flexibele en onzekere loopbanen steeds vaker voor. De uitdaging ligt volgens haar in het ontwikkelen van systemen die rekening houden met die realiteit, zonder kunstenaars los te koppelen van bredere ontwikkelingen op de arbeidsmarkt.
Eindredactie door Maria Groot
